ADHD en long COVID: waarom binnen je belastbaarheid blijven zo lastig kan zijn

Door Lisette Elskamp-van Voorthuizen, diëtist

Je hebt de hele ochtend tegen één mail aangehikt. Dan lukt het eindelijk. Je beantwoordt hem, vult ook het formulier in dat erbij hoort en verzet tussendoor twee afspraken. Tijdens het werken voel je je helder. De volgende ochtend is douchen ineens een opgave en lukt het amper om een gesprek te volgen.

In mijn praktijk zie ik hoe ingewikkeld doseren kan zijn voor mensen met ADHD én long COVID. Voor een taak waarvoor je eindelijk de aandacht bij elkaar hebt, voelt een pauze als een risico: straks moet je opnieuw beginnen. En als je lichaam pas later reageert op inspanning, heb je tijdens die taak maar een deel van de informatie die je nodig hebt om te beslissen wanneer het genoeg is.

Inhoud van dit artikel

Bij PEM kan de terugslag later komen

Post-exertionele malaise (PEM) is een verergering van klachten na inspanning. Je kunt ook de term PESE tegenkomen, wat staat voor post-exertionele symptoomverergering. Een relatief kleine lichamelijke of mentale inspanning kan al genoeg zijn. Je kunt meer last krijgen van hersenmist, pijn, een grieperig gevoel of uitputting. De verergering treedt vaak 12 tot 48 uur na de activiteit op en kan dagen of langer aanhouden. Het patroon kan per persoon en per situatie verschillen. CDC, Long COVID Clinical Guidance · Post-COVID Netwerk Nederland, Integrale handreiking, §4.3

Voor het herkennen van PEM helpt het om naar je functioneren ná de activiteit te kijken. Hoe ging het later met lezen, eten klaarmaken of douchen? Waren klachten duidelijk erger dan op een vergelijkbare dag, en hoelang hield dat aan? Bij een online onderzoek onder 213 mensen met long COVID voldeed 58,7% aan de gebruikte vragenlijstdrempel voor PEM. Deelnemers meldden zich vrijwillig aan, onder meer via patiëntengroepen. Dat percentage beschrijft die onderzoeksgroep en geeft geen betrouwbare schatting voor alle mensen met long COVID of voor de groep met ADHD. Twomey et al., 2022, Physical Therapy

Denkwerk telt mee. In een Britse cohortstudie hielden 376 mensen met long COVID herhaaldelijk bij wat ze deden, hoe inspannend het was en hoe hun klachten veranderden. Na de zwaarste mentale inspanningen lag de vermoeidheid kort erna gemiddeld 1,5 punt hoger op een schaal van 0 tot 10. Na de zwaarste fysieke inspanningen was dat 1,8 punt. De gemiddelde vertraagde verandering in vermoeidheid was in deze studie kleiner. De uitkomsten laten zien dat cognitieve belasting relevant is en geven geen vaste verhouding tussen de belasting van denkwerk en bewegen. Greenwood et al., 2024, The Lancet Regional Health – Europe

Dat maakt een verschil voor je planning. Een gesprek vanuit bed, een formulier invullen of een halfuur luisteren naar een overleg kan inspanning vragen, ook als je nauwelijks hebt bewogen. Bij vermoedelijke PEM vertelt de vraag ‘Hoe ging het op dat moment?’ maar een deel van het verhaal.

Waarom doseren bij ADHD extra ingewikkeld kan zijn

Pacing betekent dat je inspanning en rust afstemt op je actuele belastbaarheid. Daar komen dagelijks veel kleine beslissingen bij kijken. Hoe lang ben ik bezig? Wat vroeg die afspraak van me? Wat heb ik vanmiddag nog nodig om te eten? Kan ik deze taak halverwege laten liggen en later weer oppakken? Post-COVID Netwerk Nederland, Integrale handreiking, §4.3 en §4.5

Onderzoek bij volwassenen met ADHD vindt gemiddeld meer moeite met responsremming, schakelen en werkgeheugen. Responsremming gebruik je bijvoorbeeld om een reactie te onderbreken voordat je automatisch de volgende mail opent. Werkgeheugen helpt je om informatie kort vast te houden terwijl je er iets mee doet. Ook tijd inschatten en bijhouden kan lastig zijn. De resultaten verschillen tussen personen en tussen de taken waarmee onderzoekers die vaardigheden meten. Boonstra et al., 2005, Psychological Medicine · Alderson et al., 2013, Neuropsychology · Mette, 2023, International Journal of Environmental Research and Public Health

Bij long COVID kunnen juist aandacht, geheugen, informatieverwerking en executieve functies ook veranderen. Een systematische review van 36 studies beschrijft die gebieden als veelgenoemde problemen. In een groot Brits bevolkingsonderzoek waarin ruim 112.000 deelnemers een online cognitieve test voltooiden, scoorde de groep met aanhoudende klachten gemiddeld lager op onder meer geheugen, redeneren en plannen. De samenhang tussen testresultaten en ervaren hersenmist was zwak. Een testscore en jouw ervaring met functioneren thuis geven ieder informatie over een ander deel van het probleem. Panagea et al., 2025, Archives of Clinical Neuropsychology · Hampshire et al., 2024, New England Journal of Medicine

Herken je jezelf van vóór de infectie in ‘Ik had altijd al moeite om te beginnen’, en merk je nu ook ‘Ik raak halverwege een vertrouwd recept de draad kwijt’? Dan zijn dat twee waardevolle observaties om mee te nemen naar een gesprek met je behandelaar. Beschrijf ook wat er gebeurt na inspanning en op dagen waarop je klachten al hoger zijn. Dat maakt concreter waar je hulp bij nodig hebt. American Academy of Physical Medicine and Rehabilitation, 2025, klinische consensus over long COVID

Wat weten we rechtstreeks over ADHD én long COVID?

In een verkennende studie met twaalf psychologen uit long-COVID-diensten signaleerden deelnemers cognitieve problemen bij sommige mensen met een bestaande aandoening zoals ADHD. Dat waren klinische indrukken. De onderzoekers volgden geen groep volwassenen met ADHD en long COVID om terugslagen of pacingproblemen te meten. Een studie uit 2026 onder 80.726 deelnemers uit Denemarken, Noorwegen en IJsland vond daarnaast een verband tussen een hogere genetische aanlegscore voor ADHD en het rapporteren van post-COVID-syndroom. Dat is een populatiebevinding over een onderzoeksmaat voor erfelijke aanleg. De studie onderzocht geen persoonlijke risico’s op basis van een ADHD-diagnose en mat geen pacingproblemen. Rawlings & Beail, 2023, FPID Bulletin · Quinn et al., 2026, EClinicalMedicine

We weten dus nog onvoldoende hoe vaak volwassenen met beide aandoeningen moeite hebben met doseren, of hoe groot het verschil is met mensen met long COVID zonder ADHD. De situaties hieronder komen voort uit mijn praktijkvraag en uit onderzoek bij de twee groepen. De concrete aanpassingen zijn bedoeld om uit te proberen binnen je eigen belastbaarheid.

Zes plekken waar het in het dagelijks leven kan vastlopen

1. Zodra beginnen lukt, wil je je concentratie vasthouden

Je hebt eindelijk genoeg aandacht voor dat formulier. Op dat moment voelt stoppen bijna alsof je de kans weggeeft om iets af te krijgen. Sommige volwassenen met ADHD beschrijven ook periodes van hyperfocus, waarin ze zo opgaan in een activiteit dat de tijd of andere behoeften naar de achtergrond verdwijnen. In focusgroepen met 43 jongvolwassenen met ADHD vertelden deelnemers bijvoorbeeld dat eten of slapen kon opschuiven. Dit kwalitatieve onderzoek beschrijft wat deelnemers ervaren en zegt weinig over hoe vaak dit voorkomt. Hupfeld et al., 2019, Attention Deficit and Hyperactivity Disorders · Ginapp et al., 2023, PLOS ONE

Maak vóór je start duidelijk hoe je stopt. Kies een taakonderdeel of een moment dat past bij wat je op vergelijkbare dagen meermaals hebt verdragen, ook als je de volgende dag meerekent. Gebruik eventueel een trilsignaal. Geef het een concrete betekenis: ‘Ik markeer waar ik ben en doe mijn laptop dicht.’ Komen klachten eerder opzetten of is de taak intensiever dan verwacht, dan mag je eerder afronden. Het afgesproken moment is de uiterste grens voor dit blok, geen tijd die je moet volmaken.

2. Pauzeren betekent dat je straks opnieuw overzicht moet krijgen

Halverwege een formulier weet je nog precies welk tabblad je nodig hebt en waarom je vraag drie oversloeg. Na een pauze kan dat weg zijn. Als hersenmist en werkgeheugen je parten spelen, heeft onderbreken dus een praktische prijs. Een extra herinnering om te pauzeren lost dat deel niet op. Alderson et al., 2013, Neuropsychology · Panagea et al., 2025, Archives of Clinical Neuropsychology

Laat één concrete vervolgstap achter. ‘Vraag 3: bedrag invullen uit de mail van de gemeente.’ Maak bij weinig belastbaarheid een markering op de juiste regel. Als je met een ander werkt, kan diegene op het einde één zin sturen met wat je volgende keer oppakt. Dan hoef je tijdens je pauze minder vast te houden en kun je later sneller terugvinden waar je was. NICE geeft schriftelijke ondersteuning als voorbeeld van een omgevingsaanpassing bij ADHD. De toepassing op pauzes bij PEM is een praktisch voorstel. NICE, ADHD-richtlijn NG87, omgevingsaanpassingen

3. Een betere ochtend wordt een inhaalochtend

Je doet de boodschappen, belt iemand terug en kookt omdat je eindelijk weer eens zelf wilt koken. Elk onderdeel leek op zichzelf haalbaar. Op zo’n dag kan de opeenstapeling je verrassen. Een taak kost bovendien meer dan de tijd die hij in je agenda inneemt. Voor een afspraak moet je misschien douchen, reizen, luisteren, antwoorden en thuiskomen. De studie van Greenwood liet ook veranderingen in klachten zien na sociale activiteiten en zelfzorg. Greenwood et al., 2024, The Lancet Regional Health – Europe

Plan ook wat eromheen nodig is. Reserveer ruimte vóór en na wat je echt wilt of moet doen. Kijk wat er die dag al vaststaat, zoals eten en persoonlijke verzorging. Kies op een betere dag iets dat voor jou de moeite waard is. Dat kan werk zijn, een gesprek met iemand die je mist of simpelweg rustig kunnen douchen. Heb je onverwacht extra belasting gehad, kijk dan welke volgende taak kan vervallen, kleiner kan of door iemand anders kan worden gedaan.

4. Je pauze zit vol prikkels en kleine beslissingen

Je gaat zitten, pakt je telefoon en beantwoordt even een appje. Dan lees je iets over school en schuif je een afspraak door. Lichamelijk doe je minder, terwijl je nog leest, kiest en schakelt. In de Nederlandse handreiking worden ook schermtijd en gespreksduur genoemd bij het afstemmen van cognitieve inspanning. Post-COVID Netwerk Nederland, Integrale handreiking, §4.5

Kies vooraf een pauze die vandaag weinig van je vraagt. Voor jou kan dat liggen op een stille plek zijn. Voelt stilte onrustig en verdraag je geluid goed, dan kun je proberen of iets bekends op de achtergrond prettig is. Merk je dat je erdoor moet luisteren of dat je blijft reageren op meldingen, maak je pauze eenvoudiger. Een pauze hoeft geen vaste lengte te hebben. Laat beschikbare energie en klachten meewegen.

5. Registreren wordt zelf een taak die je moet doseren

Als PEM vertraagd optreedt, kan terugkijken helpen. Een uitgebreid logboek vraagt wel dat je op moeilijke dagen tijdstippen onthoudt, scores kiest en verbanden probeert te leggen. Dat werk kan meer vragen dan het je op dat moment oplevert.

Volg één vraag tegelijk. Bijvoorbeeld: ‘Merk ik na een intensief telefoontje de volgende dag vaker dat lezen moeilijker gaat?’ Noteer één regel als dat haalbaar is: ‘Dinsdag gebeld en boodschappen gedaan. Woensdag meer hoofdpijn en moeite met lezen.’ Zo onthoud je ook wat er verder speelde. Kijk of je het patroon vaker ziet op dagen die je toch al meemaakt. Je hoeft een mogelijke terugslag niet bewust uit te lokken. Laat iemand anders desnoods één observatie opschrijven. Een horloge kan een signaal geven om te pauzeren, maar je hartslag vertelt je niet hoeveel de inhoud van een gesprek van je vroeg. CDC, Long COVID Clinical Guidance · Post-COVID Netwerk Nederland, Integrale handreiking, §4.3 en §4.5

6. Je weet wat je nodig hebt en hebt er geen ruimte voor

Een pauze inplannen lukt makkelijker als je zelf je werk kunt indelen of als iemand de kinderen kan ophalen. In interviews met veertig volwassenen met long COVID uit vier landen beschreven deelnemers dat onder meer geld, hulp van naasten en kinderopvang invloed hadden op hun mogelijkheden om te rusten. Ze vertelden ook dat als noodzakelijke taken steeds voorrang kregen, er soms weinig overbleef voor contact met anderen en voor dingen waar ze plezier uit haalden. McDuff et al., 2025, Discover Public Health

Vraag om hulp met de volledige taak. ‘Wil je woensdag eten regelen, inclusief bedenken wat en het klaarzetten?’ vraagt minder van jou dan steeds moeten bepalen wat iemand kan snijden of meenemen. Op het werk kun je afspreken dat een collega de actiepunten opschrijft, dat je maar bij één onderdeel aansluit of dat je een vraag schriftelijk krijgt. Als je voor en na een overleg al moet bijkomen, is een korter overleg soms nuttiger dan een herinnering om tussendoor te pauzeren. American Academy of Physical Medicine and Rehabilitation, 2025, klinische consensus over long COVID

Een voorbeeld met een afspraak die vaak te veel vraagt

Stel dat je na een telefoongesprek op dinsdag op woensdag geregeld minder goed kunt lezen en douchen. Op dinsdagochtend voel je je vaak nog redelijk. Je kunt dan beginnen met het gesprek zelf makkelijker te maken en rekening te houden met wat er die dag nog moet gebeuren.

MomentVoorbeeld van een aanpassing
Voor het gesprekLaat de ander vooraf één vraag sturen. Leg een eenvoudige lunch klaar of vraag iemand dat te doen.
Tijdens het gesprekBespreek die ene vraag. Spreek van tevoren af dat de rest schriftelijk mag of een andere keer komt.
Meteen ernaLaat de ander in één zin de afspraak of vervolgstap sturen. Kies een pauze die weinig van je vraagt.
De volgende dagKijk hoe lezen, eten of douchen ging, vergeleken met een vergelijkbare dag. Eén zin opschrijven is genoeg als je iets wilt bijhouden.

Kun je op een zware dag weinig hebben, dan kan een kort schriftelijk antwoord beter passen. Vraagt ook lezen te veel, dan kan iemand het contact tijdelijk voor je overnemen. Het hangt af van welke vorm van inspanning voor jou die dag de meeste ruimte laat.

Een eetmoment beschermen op dagen met weinig energie

Als diëtist kijk ik ook naar wat een maaltijd vraagt vóór de eerste hap. Je moet bedenken wat je wilt, controleren wat er nog is, het pakken of bereiden en daarna opruimen. Als je in een taak opgaat, kan eten ongemerkt opschuiven. En als je uit die taak komt met hersenmist, moet je al die kleine beslissingen alsnog nemen. Sommige deelnemers aan ADHD-focusgroepen beschreven dat ze eten uitstelden wanneer ze sterk op een activiteit gericht waren. Ginapp et al., 2023, PLOS ONE

Spreek voor een zware dag één haalbare maaltijdoptie met jezelf of een naaste af die past bij wat je verdraagt. Dat kan brood met vertrouwd beleg zijn dat al klaarligt, yoghurt of sojayoghurt met iets erbij, of een portie soep die iemand anders opwarmt. Een melding met ‘Lunch’ vraagt nog steeds dat je kiest en begint. ‘Pak de soep die klaarstaat’ geeft je één volgende handeling. Als eten ook met hulp regelmatig nauwelijks lukt, bespreek dat met je huisarts of diëtist. Post-COVID Netwerk Nederland, Integrale handreiking, hoofdstuk 4

Als medicatie helpt om langer te focussen

Een Amerikaanse multidisciplinaire consensuspublicatie noemt een aandachtspunt bij stimulerende medicatie: als concentreren makkelijker wordt, kan iemand langer doorgaan dan de actuele belastbaarheid toelaat. Daaruit volgt geen algemeen oordeel over het effect van ADHD-medicatie op PEM. Merk je dat je tijdens de werking meer doet en later regelmatig een terugslag krijgt, bespreek dan met je voorschrijver wat je op die dagen doet, wanneer de klachten optreden en wat er verder meespeelt. Pas je medicatie in overleg aan. American Academy of Physical Medicine and Rehabilitation, 2025, klinische consensus over long COVID

Wat kun je van pacing verwachten?

Bij long COVID mét PEM leggen de Nederlandse handreiking en een internationale klinische richtlijn de nadruk op het afstemmen van activiteit op klachten en belastbaarheid. Voor iemand met PEM kan een schema dat inspanning volgens een vaste planning verhoogt de klachten verergeren. De vraag bij pacing is hoeveel en welke inspanning je op dit moment kunt verdragen, rekening houdend met de reactie later. Post-COVID Netwerk Nederland, Integrale handreiking, §4.3 · Cao et al., 2026, European Respiratory Journal

De studies naar specifieke aanpakken geven een wisselend beeld. In PACELOC voltooiden 31 mensen een begeleid programma met pacing en geplande rust. Ze rapporteerden tijdens het programma minder, kortere en mildere terugslagen. Er was geen controlegroep en de veranderingen in de gemeten algemene klachten en beperkingen waren onvoldoende groot om klinisch betekenisvol te zijn. In een gerandomiseerd onderzoek met 250 volwassenen was er voor de geteste app met wearable en waarschuwingen geen extra vermindering van PEM ten opzichte van de controlegroep. De analyse volgens protocol omvatte 161 deelnemers. Beide studies zeggen weinig over welke aanpassing werkt bij mensen die óók ADHD hebben. Godfrey et al., 2025, Journal of Clinical Medicine · Sanal-Hayes et al., 2026, Nature Communications

Kijk daarom naar wat in jouw dagelijks leven daadwerkelijk makkelijker wordt. Lukt het om na een taak nog te eten? Kun je op de volgende dag meer van je noodzakelijke activiteiten verdragen? Kost het plan zelf minder aandacht? Als je zelfs na persoonlijke verzorging, eten of korte gesprekken herhaaldelijk fors terugvalt, kan een huisarts of ergotherapeut met kennis van PEM met je bekijken welke belasting te verminderen is en waar hulp nodig is. Post-COVID Netwerk Nederland, Integrale handreiking, §4.3

Voor jou kan pauzeren betekenen dat je juist op het fijnste moment van de dag moet loslaten wat eindelijk lukt. Ik zou dan willen weten waar het precies vastloopt. Raak je de tijd kwijt? Kun je straks moeilijk verder? Of is er niemand die de volgende taak kan opvangen? Elk antwoord vraagt om andere hulp.

Meer lezen over long COVID

In mijn boek Long COVID – Herstel begint met begrijpen lees je meer over de samenhang tussen klachten en over keuzes rond onder meer pacing, voeding, slaap en dagelijkse belasting.

Share

Laat een reactie achter

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *